Cinema

Əvvələr belə sayılırdı ki, Azərbaycan kinosu öz başlanğıc sayını 1916-cı ildə Bakıda çəkilmiş “Neft və milyonlar səltənətində” kinosundan götürür. Ancaq kinoşünas Aydın Kazımov müəyyən etdi ki, hələ 1898-ci ildə çıxan “Kaspi” qəzetinin bir neçə nömrələrində 1899-ci ilin avqust ayının 2-də Bakıda bir neçə sənədli və bədii filmlərin Bakı həyatına aid süjetlərin nümayiş etdirilməsindən dərc olunmuşdur: Bunlardan “Balaxanıda neft fontanı”, “Bibiheybətdə neft mə`dənində yanğın”, “Buxara əmirinin limanda yola salınma mərasimi” lentlərini göstərmək olar. Bu kinoları millətcə fransız olan, Bakıda 25 il yaşayan Rusiya vətəndaşı A.M.Mişon çəkmişdir. O, həm naşir, həm fotoqraf həm də operator idi.
Onuncu illərdə xarici firmaların nümayəndələri bir çox qısa metrajlı sənədli filmlər çəkmişdilər. Bunlar şəhər həyatının ancaq qısa bir hissəsinin əks etdirirdilər. Küçələrdə, limanlarda, vağzallarda baş verən maraqlı hadisələr, fantanlar, şəhərin görkəmli yerləri sənədli filmləri əsas süjetini təşkil edirdi.
“Neft və milyonlar səltənətində” kinosu Azərbaycan yazıçısı İbrahim bəy Müsabəyovun eyni adlı kitabı əsasında Bakı milyonçularının vəsaitilə 1916-cı ildə çəkilmişdir. Bu Pirone qardaşlarının “Film” aksioner cəmiyyətinin adı ilə bağlıdır.
İctimai ziddiyyətlər, varlıların qəddarlığı, pul hərisliyi sadəlövh şəkildə olsa da filmdə öz əksini tapmışdı. Filmin çəkilişi Bakıda və onun ətraf kəndlərində aparılmışdı. Pavilyon səhnələri isə Tiflisdə çəkilirdi. Filmin maraqlı epizodlarından biri o zaman Səlimovun Balaxanadakı neft mə`dənində baş vermiş dəhşətli yanğının lentə alınması idi. Rejissor B.Svetlov və operator Q.Lemberq bu yanğını sensasiya kimi filmə daxil etmiş və beləliklə onun effektini xeyli artırmışdılar. Filmdə çəkilmək üçün Bakı teatrlarından bir çox aktyor də`vət olunmuşdu. Baş rolda görkəmli aktyorumuz H.Ərəblinski çəkilmişdi. O milyonçu Lütfəli bəyin rolunu məharətlə ifa etmişdi. Bundan başqa filmdə göstərilən toy səhnəsində tarzən Qurban Primov və xanəndə Cabbar Qaryağdı oğlu iştirak edirdilər.
Film ekrana çıxmamışdan əvvəl geniş reklam təşkil edilmiş, Bakı qəzetlərində e`lanlar verilmişdi. Bunlardan əlavə xüsusi buklet də buraxılmışdı ki, buraya filmin librettosu və filmdən ayrı-ayrı kadrlar daxil edilmişdi.
“Neft və milyonlar səltənətində” filminin bir sıra qüsurlarına baxmayaraq, Azərbaycan milli kino sənətinin başlanğıc nöqtəsi kimi çox əhəmiyyətli idi.
1923-cü ildə respublika Maarif Komissarlığı nəzdində Azərbaycan Foto-Kinə İdarəsi – AFKİ yaradıldı. Həmin ildə “Qız qalası” adlı iki seriyalı film çəkilib, ekranlara buraxıldı. Bu filmdə Azərbaycan artistlərindən İbrahim Azəri çəkilmişdi. 1924-cü ildə “Bayquş” adlı ikinci film çəkildi. Filmin baş rollarında Abbas Mirzə Şərifzadə və Ağarza Quliyev çəkilmişdi. 1925-ci ildə çəkilmiş “Bismillah” filminin rejissoru Abbas Mirzə Şərifzadə idi. Əsas rollarda artistlərdən Mirzəağa Əliyev, Mustafa Mərdanov çəkilmişdi. Həmin illərdə Azərbaycan artistlərinin böyük bir dəstəsi kinonun studiyası ətrafında toplaşmışdılar. Sonralar AFKİ genişlənib əsl kino istehsal edən studiyaya çevrildikdə “Azərkino” adlanmağa başladı.
2001-ci il avqust ayının 2-də prezident H.Əliyevin müvafiq qərarına əsasən “Azərbaycan kinosu günü” tə`sis olundu və həmin gün Azərbaycan kinosunun 103 illiyi böyük təntənə ilə qeyd olundu.